Meyitdən orqan donorluğu haqda qısa sual cavab

orqan transplantasiyası
Kamran Beydullayev, ümumi və transplant cərrah                                                                                                                                                                                                                                                                                            Kim  donor ola bilər?
Qeydiyyatdan keçmiş hər kəs donor ola bilər. Yaş limiti yoxdur. Donor komandası namizəd donorun anamnezini araşdırır və kliniki müayinədən keçirərək donorluq üçün yararlı olub olmamasını müəyyən edir.
Donor olmaq istəsəm və qeydiyyatdan keçsəm xəstələnən zaman həkimlər mənim həyatımı xilas etməyə çalışacaqlarmı?
Əlbətdə. Donor olmaq haqqında proses yalnız ölüm elan ediləndən sonra başlayır.
Adam donor kimi qeydiyyatdan keçmədiyi təqdirdə beyin ölümü baş verəndən sonra onun donor olması haqqında qərarı kim verir?
Qeydiyyatdan keçmədiyiniz halda beyin ölümü baş verərsə bu zaman donorluq haqqında qərarı sizin ən yaxın adamınız verir.
Donor orqanlarının götürülməsi zamanı donorun bədəni eybecər hala salınırmı?
Donor orqanları cərrahiyyə əməliyyatı vasitəsi ilə götürülür.  Əməliyyatdan sonra  qarın və döş boşluğu tikilib bağlanır.
Donorluq yas mərasiminin ləngiməsinə səbəb olurmu?
Xeyr. Donor olmaq yas mərasiminin ləngiməsinə səbəb olmur
Donor olan zaman ailə müayinələrə əlavə pul xərcləyirmi?
Xeyr. Donorun müayinələrini xəstəxana qarşılayır, yas mərasimi isə ailə təşkil edir.
Hansı din mənsublarına donorluq etmək olmaz?
Demək olar ki, bütün böyük dinlərdə organ transplantasiyasına mane olmurlar.                                                                                                                                                                                                                                    Bunlar da maraqlı ola bilər                                                                                                                                        1.Beyin ölümü olan donorun müayinəsi
2.Beyin ölümünün patofiziologiyası
3. Kadavradan orqan çıxarılması və bu prosesin koordinasiyası
4. Beyin ölümü nədir və necə təyin edilir?
5. Laparoskopik donor əməliyyatı
6. Reportaj MİR TV
7. Ürək əməliyyatı və qaraciyər transplantasiyası eyni vaxtda

 

 

Kadavra donorları haqqında miflər

Dr. Kamran Beydullayev, ümumi və transplant cərrah, 

orqan transplantasiyası
 Orqan donorluğu dedikdə orqanın və ya toxumanın bir şəxsdən cərrahi yolla çıxarılaraq digər şəxsə (resipientə) köçürülməsinə (transplantasiya olunması) deyilir.  Transplantasiya o kəslərə edilir ki, onların hansısa orqanı xəstəlikdən öz funksiyasını yerinə yetirə bilmir.
Orqan transplantasiyası müasir təbabətin çox böyük bir nəaliyyətidir. Təəsüf ki, orqan donorlarına ehtiyac icra edilən əməliyyatlardan çoxdur.  ABŞ da 120 min adam 2019 cı ilin statistikasına görə orqan gözləyir.
Hansı orqanlar və toxumalar transplantasiya oluna bilər?
Qaraciyər
Böyrək
Pankreas
Ürək
Ağciyər
Bağırsaq
Kornea
Orta qulaq
Dəri
Sümük
Sümük iliyi
Ürək qapaqları
Birləşdirici toxuma
Donorluq haqqında cəmiyyətdə bəzi miflər də dolaşır. İnsanlarda yanlış fikirlər də dolaşır. Bunlara aşağıdakılar aid ola bilər.
 1. Əgər donor olsam reanimasiya şöbəsində tibb işçiləri mənə yetərincə uyğun yardım göstərməyəcəklər.                                                                                                                                                      Siz xəstə olan zaman tibb işçiləri sizin sağlamlığınız üzərində fokuslanır və başqa neç nə haqqında düşünülmür.  Həm də sizin müalicənizlə məşğul olan adamların orqan transplantasiyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. 
 2. Mən ölüm sertifikatı verərkən mən həqiqətən də ölmüş olmaram. Yəni həkimlər beyin ölümü diaqnozunu səhv qoya bilərlər.                                                                                           Bu diaqnozu qoymaq üçün bir neçə ekspertdən ibarət komanda bir neçə ayrı epizodda birgə işləyir. Orqan donorluğu kartı olan adamlarda bu daha diqqətlə edilir. Bu ekspertlərin də transplantasiya komandasının üzvləri olması yasaqdır.
 3. Orqan donorluğu mənim dinimlə uyğun gəlməyir.                                                                    Əslində donorluq bütün böyük dinlərin ideologiyasına zidd deyil və çox təriqətlər bu işə öz xeyir duasını verib.
 4.     18 yaşından aşağı insanlar donorluğa qərar verə bilməzlər.                                             Əslində çox ölkələrdə uşaqların da bu cür qərarlar vermilməsində iştirak etməsi təmin edilir. Burda söhbət kadavra donorluğundan gedir. Uşaqlar da ölərkən orqanlarından istifadə edilir. Həm də bəzən uşaqlara böyük adamların orqanları yaramır.
 5. Orqan donorluğu zamanı donorun bədəni eybəcər hala salınır.                                         Orqanların çıxarılması bir cərrahi əməliyyatdır və orqanlar çıxarılan zaman yaralar əməliyyatda olduğu kimi səliqə ilə tikilir.
 5. Donor olmaq üçün çox qocayam.                                                                                                           Donorun yaşı deyil, orqanın sağlamlığı daha önəmlidir. Əməliyyatdan öncə donor lazım olan bütün müayinələrdən keçir və orqanın yararlığı yoxlanılır.
 6. Səhhətim donor olmaq üçün yararlı deyil.                                                                                   Orqanlar donorluqdan əvvəl yoxlanılır
 7. Varlı və imkanlı adamlar gözləmə siyahısında önə keçəcəklər.                                             Orqan transplantasiyası zamanı bu cür insanlara prioritet verilmir. Bu insanların əməliyyatları zamanı da çoxsaylı media yazıları bunu nəzarətdə saxlamağa imkan verir. Həm də gözləmə siyahısı komisiya tərəfindən nəzarətdə saxlanılır.
 8. Mən donor olsam ailəm donor müayinələri və əməliyyatı üçün pul ödəyəcək. Donorluq zamanı bütün maliyyə məsələləri dövlət tərəfindən qarşılanır.
Dünya üzrə təqribən 145 000 000  adam orqan donorluğu üçün qeydiyyatdan keçmişdir. Amma 1000 nəfər qeydiyyatdan keçmiş adamdan yalnız 3 nəfəri orqan donorları ola bilirlər.
Bəzi orqanlar yalnız meyitdən götürülə bildiyi halda bir qism orqanlar canlı donorlardan da alına bilər.
Qeydiyyatdan keçmiş donorlarla orqan gözləyən xəstələr arasında böyük fərq var və bu fərq artmaqdadır.
Canlı donordan orqan transplantasiyası ilk dəfə 1954 Lee Herrik tərəfindən ekiz qardaşlar arasında böyrək transplantasiyası ilə baş tutmuşdur. Ən gənc donor anensefaliya ilə doğulmuş və cəmi saat yarım yaşamış uşaq olmuşdur. Ən yaşlı donor Sotlandiyada 107 yaşlı qadın öldükdən sonra korneaları istifadə edilmişdir. Ən yaşlı daxili orqan donoru isə 92 yaşlı Texas sakini olmuşdur. Ən yaşlı alturistik donor 85 yaşında Britaniyalı olur.
 Bunları da oxumaq maraqlı ola bilər
1.Beyin ölümü olan donorun müayinəsi
2.Beyin ölümünün patofiziologiyası
3. Kadavradan orqan çıxarılması və bu prosesin koordinasiyası
4. Beyin ölümü nədir və necə təyin edilir?
5. Laparoskopik donor əməliyyatı
6. Reportaj MİR TV
7. Ürək əməliyyatı və qaraciyər transplantasiyası eyni vaxtda

 

 

 

 

6.

Oğluma məktublar -Ömürşah

“Oğul sözlərimə yaxşı qulaq as,

Ata nəsihəti faydasız olmaz.”

OĞLUMA MƏKTUBLAR

Bu yazıda mən heç bir şeyi kəşf etmirəm. Lap çoxdan insanları narahat edən tərbiyə məsələləri bu və ya digər adamlar tərəfindən yazılıb, ədəbiyyatda öz əksini tapıb. Mən qarşıma heç də bu cür məqsəd qoymamışam. Yazdıqlarımın çap olunması, geniş oxucu kütləsinə çatdırılması yatsam yuxuma da girmir. Təkcə Sizin üçün – Abdulla və Emel üçün məni düşündürən, narahat edən məsələləri, hərtərəfli insan münasibətlərini yazacaq, əgər imkanınız olacaqsa, ona bir ata vəsiyyəti kimi əməl edəcəksiniz. Mənim bu yazılarımı Siz 16-17 yaşlarından tez əldə etməyəcəksiniz. Oxuyarsınız, özünüz götür-qoy edərsiniz, ehkam kimi qəbul etmək də lazım deyil. Bunlar qanun deyil, hamı tərəfindən qəbul edilməsi də vacib deyil. Bu mənim istək və arzularımdır. 35 yaşlı atanın istək və arzularıdır, düşüncələridir. (Bu sətirlər köçürülərkən mənim 44 yaşım vardır. Bilmirəm, bəlkə dünyaya baxışımda müəyyən dəyişikliklər əmələ gəlibmi?) Bu düşüncələr sizin haqqınızdadır, sizdə görmək istədiklərim keyfiyyətlərin təsviridir.

Aşağıda yazacaqlarım keyfiyyətləri sizdə görmək istəyirəm. Bu keyfiyyətlər mənə xoşdur. Həmin keyfiyyətləri sizdə görmək Sizi bütün varlığı ilə sevən atanın ən böyük arzusudur.

Mən çoxdandır ki, istədiklərimi məktublar şəklində sizə çatdırmaq istəyirdim. Axı niyə məktublar şəklində? Çünki ömrə vəfa yoxdur, oğlum. (Yox, ömrə vəfa var. Bu sətirləri yazandan sonra 10 ilə yaxın yaşamışam. Uşaqlar böyüyüblər. İndi daha iki körpəm gəlib dünyaya. Abdullanın 6 yaşı var, Emel isə hələ heç nə bilmir, dünya işlərindən xəbərsizdir, cəmi 4 aydır ki, dünyaya göz açıb. Məktublar da qoyulan məsələləri elə uşaqlara söhbətlər vasitəsilə, tərbiyə prosesində başa sala bilmişəm deyəsən. Narazı deyiləm. Amma bircə bu əcnəbi musiqisi məni təngə gətiribdir.

Nə qədər hələ ömrüm var, bilmirəm. Bir onu bilirəm ki, nəvələrimçün də olsa bu fikirlər lazımlıdırlar. Onları yaddan çıxarmaq elə uşaqlarımın gələcəyini yaddan çıxarmaq olardı. Nə isə…)

Lakin tələsmirdim, elə hesab edirdim ki, hələ tezdir. İndi uşaqların hərəkətləri, dəcəlliyi – ataya son dərəcə mənalı bir əyləncə təsiri bağışlayan hərəkətlərini görüncə bunun vaxtı çatdığını hiss edir, “Allah, Məhəmməd, ya Əli” deyib işə başlayıram.

Oğlum, bu məktublarda mən sizə həyat, sevgi, dostluq, yoldaşlıq, sənət haqqında öz mülahizələrimi söyləyəcəyəm. Onlara nə dərəcədə əməl edəcəksinizsə, bu sizin özünüzün şəxsi işinizdir. Ola bilər ki, siz mənimlə hesablaşmayasınız, mübahisəyə girişəsiniz, hətta oxuyub təəccüb edəsiniz ki, görün bu kişi nə qədər mühafizəkar imiş, geri qalıbmış və s. və ilaxır. Siz haqlısınız. Mənim anadan olduğum vaxtla sizinkinin arasında təxminən 30-35 il fərq var. Müasir inkişaf sürətini nəzərə alsaq bu çox böyük vaxtdır. Hətta lap çox. Amma bu vaxt hər şeyə ciddi təsir göstərə bilər – dünyagörüşə də, məişətə də, əxlaqdan başqa, ləyaqətdən başqa. Elə şeylər də var ki, onların dəyişilməsi vacibdir. Əgər dəyişilmirsə, onda bizi gerilikdə ittiham etmək olar. Elə şeylər də var ki, onların dəyişilməsi inkişaf deyil, bəlkə də geriyə – nadanlığın zirvəsidir. Məsələn, özümün gözəl dilim ola-ola başqa dildə danışmaq atamla, anamla, sevgilimlə, uşaqlarımla… Dəhşətdir!

Bu yazılardan daha vacibi sizin çox şeylər əxz edə biləcəyiniz məsələlər, “Kəlilə və Dimnə”, “Qobusnamə”, N. Gəncəvinin, M.Füzulinin, S.Ə.Şirvaninin, A.Bakıxanovun və s. şair və yazıçıların, N.Babayevin “Oğluma məktublar”, “Qızım, sözüm sizədir” və s. yazılarıdır ki, ümidvaram ki, onları oxuyacaq və lazımi nəticələr çıxaracaqsınız.

Oğlum, söhbətimizə başlamamışdan səni özümlə tanış edim. Gəl bir qədər tarixə, keçmişə səyahət edək, sənin üçün, elə mənim özüm üçündə anlaşılmaz olan tarix kitabını səhifələyək.

Bizim nəsil Bico kəndindəki Yusiflilər təbəsinin bir qolunu təşkil edir. Ulu babalarımızdan Ağası—–  Yusif və Qurban adında iki oğlu olur. Onlar XVIII əsrdə yaşayıblar. Onlardan birinin – Qurbanın vələdiyik biz. Ona görə də bəzən bizə Qurbançılar da deyərdilər. Mən bunu ağsaqqallardan və ağbirçəklərdən eşitmişəm. Bu nəsil kəndin ən sayılan adamlarından olmuşdur, həmişə bir tikə çörəkləri olmuş, heç kəsə möhtac olmamışdır.

Qurbanın oğlu Abdulla (1815-1880 təxminən) deyilənlərə görə bütün Şirvan mahalında məşhur imiş. Bicolu Abdulla təxəllüsü ilə şeirlər qoşarmış. Hətta belə nəql eləyirlər ki, elminə, savadına görə Şirvan xanının sarayına dəvət olunubmuş. Sarayda Şirvan xanı Mustafa xanın silahdaşlarından olub. Qarabağ xanının qızının toyunda Şirvan nümayəndə heyətinin başçısı kimi çıxış edib və s. və ilaxır.

Hər kim olursa olsun, o bizim üçün bir baba kimi maraqlıdır. Beydulla – sizin familiyanız olan babanızın atası kimi maraqlıdır. Abdullanın şeirləri çoxdur. Bu yaxınlarda onları tapmışam. Nümunə üçün bir bəndini burada qeyd edirəm:

Bicolu Abdullayam, demərəm yalan,

Dəryada balıqdan xəracın alan

Bütün yer üzünə zəlzələ salan

Taxt üstündən Süleymanlar gedibdir.

Daha iki nəfəri sizinlə yaxından tanış eləmək istəyirəm. Çünki onlar da artıq sizin üçün tarixə çevriliblər. Baxmayaraq ki, bu yaxınlara qədər yaşayıblar.

Bunlardan biri Əsbətin atası Süleyman idi. Onun adını Nafiqin oğluna qoymuşuq. Nəslimizin son dövr böyüyü, ağsaqqalı idi. Çox hörməti, nüfuzu var idi kənd camaatı arasında. Bizim ailənin rəhbəri idi. Tədbirli, elmi-savadı yüksək qiymətləndirən idi, baxmayaraq ki, özü savadsız idi. Bir tikə haram şeyə əl vurmaz idi. Allahını, peyğəmbərini tanıyan, oruc tutub namaz qılan ömrü-günü bu pir və övliyalarla keçən bu kişi qəribə adam idi. Onun evi şeyxlərin, əfəndilərin düşərgə yeri idi. Məhəmməd baba, İbrahimpaşa baba, Bilal əfəndi həmişə Bicoya gələndə onun evinə düşərdilər.

Mənim böyüyüb boya-başa çatmağımda onun böyük əməyi, zəhməti olub. Məni oxutmağa xüsusi səy göstərirdi, rəhmətlik. Dərsdən gələn kimi maraqlanardı qiymətlərimlə. Yaxşı qiymət alanda hamıdan çox o sevinərdi. “Bərəkallah, ay ağrısın aldığım” deyərdi. Bir qədər əsəbi idi. Əsəbiləşirdi və tezliklə də əsəbi ötüşərdi. Əsəbiləşməyi istəyindən, məhəbbətindən gəlmə idi. Bəlkə başqa səbəblər də var idi: axı, yeganə oğlu Alışı müharibəyə yola salmış, o isə qayıtmamışdı. Kişi həsrət, nisgil dolu bir ömür yaşayırdı. Mənim təhsilimlə, oxumağımla ciddi maraqlanırdı. Yaxşı yadımdadır ki, orta məktəbi qurtarandan sonra (hələ orta məktəbi də mən əmimin hesabına qurtardım. Biz 9-cu sinifə keçəndə cəmi 4 nəfər olduğumuz üçün sinif bağlandı. Bu da taleyin bir töhfəsiymiş. Biz qaldıq kənddə boş-bekar. Bu vaxt əmim xəstələndi və əmimə baş çəkməyə gələn Mirzəkişi müəllim – indi o sovxozda nəsə məsul işdədir – Gəgəli orta məktəbində işləyirdi. Əmim ona müraciətlə: “Ay Mirzəkişi, bizim bu oğlan axı bekar qaldı. Sinfi bağlayıblar, indi uşağın oxuması üçün şərait yoxdur. Mirzəkişi o dəqiqə dedi ki, dayı, qoy gəlsin Gəgəliyə, mən orda hər cür şərait düzəldərəm”. Mən getdim Gəgəli kənd orta məktəbinə, o da doğrudan, mənə hər cür köməklik etdi. Tam iki il tək-tənha o yolu gedib-gəldim. Nəhayət, oxuub Gəgəli kənd orta məktəbini bitirdim. Yeri gəlmişkən, mənim zəhmətimi çəkən bütün müəllimlərimə xüsusilə rəhmətlik Emin müəllimə, Mirzəkişi müəllimə, Alxan müəllimə və Ağasəlim babaşova xüsusi ehtiramımı bildirirəm) gmimlə atamın arasında təxminən aşağıdakı söhbət oldu:

– Ay Süleyman, Ömürşah çəlimsiz uşaqdı, o Bakı kimi yerdə baş çıxarda bilməz. Qoysana qalsın yanımızda, qoyun-quzuya əl-ayaq eləsin. Atam deyirdi bunları. Əmim cavabında dedi:

– Əhliman, uşaq-uşaq danışma. Qoyun-quzu yüz illərdi saxlayırıq. Ondan bir şey çıxmaz. Qoy gedib oxusun. Ondan da çəlimsizlər dünyanın bu başından vurub o başından çıxır. Oxumalıdır vəssalam. Beləliklə, mənim taleyim müəyyənləşdirildi: “Oxumalı idim”. Əmimin iradəsilə, əmimin arzusu ilə.

Səhər Bakıya yola düşəcəkdim. Aramızda aşağıdakı söhbət oldu:

– Əmi, sənədlərimi hara verim?

– Hara vermək istəyirsən, oğul?

– Nə bilim, müəllimliyə, həkimliyə, bir də jurnalistliyə həvəsim var ey.

Nəsə axırıncısın tuta bilmədi. Bilmədi o nə olan şeydi. Ona görə də müəllimliklə həkimliyin üstündə dayandı.

– Yox, elə müəllimlik yaxşıdır, müəllim ol. Müəllimlik hər şeydən üstündü, bala. Müəllimlərə böyük hörmət bəsləyirdi əmim. Mən APİ-nin tarix-filologiya fakültəsinə daxil oldum. Bilsəydiniz, əmim necə sevinirdi. Atamdan-anamdan da çox, özümdən də çox. Bütün o oxuduğum illər əmimin əli üstümdə idi.

Hər ay əgər atam 20-30 manat göndərirdisə, əmim 50-100 manat göndərirdi. Məni çətinlik çəkməyə qoymurdu. Kəndə gedən kimi bir toğlu hökmən kəsilməli idi. Nə isə, mənim bax belə bir mənəvi hamim var idi. Xeyirxahlıqdan, təmənnasız köməkdən yoğrulmuş bu kişi, təəssüf ki, mənim institutu qurtarmağımı görmədi. Dövlət imtahanları ərəfəsində – 1969-cu il iyun ayının 1-də əmim rəhmətə getdi. Onu Bico qəbristanlığında dəfn etdik. Yeri behiştlik olsun!!!

Bu dünya fanidir-fani,

Bu dünyada qalan hanı?

Davud oğlu Süleymanı

Yıxıb taxtdan salan dünya!

Uca-ucv dağlar gördüm,

Yeniyetmə bağlar gördüm,

Mən çoxunu ağlar gördüm,

Kimdi səndə gülən dünya!

Ümid Əli qalıb naçar,

Hər qardaş əkdiyin bicər,

Gələn qopar, qopan köçər

Kimdi səndə qalan dünya!

Haqqında danışmaq istədiyim ikinci adam –  Əhliman, mənim atam, sənin baban, sizlərdən birinə adını verdiyim atamdır.

Sarıbuğdayı, bədənli, qüvvətli bir adam idi. Xasiyyətcə əmimdən fərqlənirdi. Əmim nə qədər əsəbi, tündməcaz idisə, bu o qədər sakit və təmkinli idi. Amma coşduğunun da şahidiyəm. Coşanda kənd-mənd qabağında duran döyüldü. Əlindəki zoğal ağacı hər şeyi həll eləyirdi.

Xeyirxahlığının çox şahidi olmuşam. Dostcanlı, çörəkverən adam idi. Ağsuda, Kürdəmirdə, Şamaxıda onunla bağlı qəribə vəziyyətlərə düşmüşəm. Bir də görmüşəm ki, məni bir qoca kişi qucaqlayıb ki, bəs sən Ghlimana oxşayırsan. Sənə qurban olum. Onun yatdığı torpağa, goruna qurban olub. Nə qədər ağlayır, çəxəb gedir.

Bir dəfə Ağsuda tay-tuşlarımla çayxanada oturmuşdum. Bir qoca kişi birdən qalxdı məni qucaqladı. Sən Əhlimanın oğlu olarsan ha? – dedi. Dedim oğluyam. Bunu deyən mənim ayaqlarıma yıxıldı. Atanın goruna qurban olum – dedi. Ağlamağa başladı. Atamdan çoxlu xatirələr danışdı. 30-cu illərdən. Bicoya getməyindən, orda işləməyindən, atamın bu adama köməyindən, çörək kəsməyindən. Mənim kefimi açdı. Yoldaşlarım da təəssüb etdilər. Yəqin ki, indi o kişi də həyatda yoxdur. Allah ona da rəhmət eləsin.

Üzüm bağı Bicoda əkiləndə onun ilkin qarovulçusu atam idi. Hamı gəlib o bağın yanından keçib gedərdi. Bir adam gözünün ucu ilə baxmazdı. Amma atam özü hamının payını verərdi. Torbanı doldurub qoyurdu yanına. anından keçəndə deyərdi: Ay filankəs, ayə üzüm bağından niyə üzüm yığmırsan? Deyərdilər ki, Ay Əhliman dayı sənin qorxundan hansı köpək oğlu o bağa gözünün ucuynan baxar?

Çağırardı, gəlib o dolu torbanı boşaldardı onun qabına, apar, deyərdi, oğul-uşağın var, qoy yesinlər.

Oxumağa-filana, təhsilə-zada fikir verən deyildi. Məni uşaq vaxtlarımdan özü ilə gəzdirib, qoyun-quzuya hüsn-rəğbət yaradıb məndə. Deyirdi, oxumağı neynirsən, gəl yanımda ol, ata-bala heyvan-qara saxlayaq. Mənə olan istəyindən idi. Başa düşürdüm onu. Gözündən uzaq qoymaq istəmirdi.

Gedirdik çölə. Aparıb kibrit qutusunu qoyurdu. Tüfəngi verirdi ki, vur. Atırdım, gah dəyirdi, gah dəymirdi. Dəyəndə iftixar hissi keçirirdi, dəyməyəndə məzəmmət eləyirdi. Kişi —-??????? axı. Amma sonralar təliminin bəhrəsini gördüm, hərbi xidmətdə 1 (bir) ilin tamamında yaxşı atıcı olduğum üçün vətənə on günlük məzuniyyət verdilər. Onun ilk rüşeymlərini Ağdərə, Alpoyt yerində, Bedrüs bulağının yanında atam qoymuşdu, o taylülə tüfəngimizlə.

Mənimlə oğul kimi yox, dost, tay-tuş kimi davranırdı. Mənə təəccüblü gəlirdi. Sonralar başa düşdüm, çox sonralar, onda da gec idi. Ömrünün son illərində bütün oğul-uşağın adını unudanda bircə mənimkini yadında saxlayanda başa düşdüm. Ölüm məqamında artıq nitqini itirmişdi. Mənim Ərəbuşağından gəlməyimi həsrətlə gözlədiyinin, məni görəndə, səsimi eşidəndə gözlərini açıb-yummasından,öləndə dodaqlarımı yarım saat dodaqları ilə sovurub saxlamasından, buraxandan sonra canını tapşırmasını gördükdə başa düşdüm. Çox gec başa düşdüm. Hisslərini gizlədə bilirdi.

Yaylığı ağ saxlaram

Yuyaram, ağ saxlaram.

Bir də əlimə düşsən

Yüz il səni saxlaram.

Göyçək demişdi bu ağını atam öləndə. Heç yadımdan çıxmır. De, bacı, de, deyən dilinə qurban olum. 100 il dedin, nə az, ay bacı?!

1972-ci il yanvar ayının 27-si cümə günü deyildi bu ağı. Buna qədər isə çox var hələ, çox var. Hələ quşçu bulağı, erməni bulağı, öyüdağılmış bulağa yıxılması, mənim qorxudan xəstələnməyim, çox yaddaqalan atalı günlərim var.

Tay-tuşlarımdan fərqli olaraq uşaq vaxtından kostyum geyinməyim, məktəbə çanta ilə getməyim, taytuşlarımın, hətta böyüklərin yanında ötkəmliliyim atalı dünyamın adına yazılmalıdır. Atamın qorxusundan böyük buğuburma cavanlar da mənimlə hesablaşırdılar. Bəli, mənim atalı dünyam…

Qaraciyər transplantasiyasında donor əməliyyatı (şəkillərdə)

Op.Dr.Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi və Transplant Cərrah, Əlaqə nömrəsi 0504063853

Donorun əməliyyat stolunda vəziyyəti.
CUSA cihazı parenximanın disseksiyasında istifadə edilir.
İnstrumentlər stolu
Sağ tərəfli hepatektomiya üçün kəsik

2.5 dəfə böyüdücü luplar daha dəqiq görüntü verir
Falciform və Coranal bağlar kəsilir.
Qaraciyərlə aşağı boş vena arasındakı kiçik qaraciyər venaları bağlanır, kəsilir
Makuçi liqamenti kiçik gloverlərlə tutulub kəsilir və tikilir.
Sağ hepatik vena asqıya alınmaq üçün dissektorla dönülür
Sağ hepatik vena penrose asqısı ilə asılıb. daha aşağda 6 cı seqmenti drenaj edən aksesuar vena görsənir. Bu vena əməliyyatın axırına qədər saxlanırv və qorunur. Resipient tərəfdə bu vena da anastomoz ediləcək.
Qaraciyər qapısı disseksiya edilir. Şəkildəki öd kisəsi arteriyasıdır.
Öd kisəsi axarı da asqıya alınıb
Sağ qaraciyər arteriyası dissektorla dönülüb. Fərqli olan tərəfi sağ qaraciyər arteriyasının xoledoxun önündən keçməsidir. Bu tez tez rast gəlinən variasiya deyil.
Sağ portal vena asqıya alınır
Sağ portal vena və arteriya sıxıldıqda qaraciyərin səthinə demarkasiya xətti alınır. parenxima bu xətt boyunca disseksiya edilir.
Parenxim disseksiyası
Parenxim daxilindəki xırda damarları bağlaamaq üçün metal kliplərdən istifadə edilə bilər
Parenximanı disseksiya etmək üçün Clamp Crush üsulundan və ya CUSA dan istifadə etmək olar. Şəkildə Kelli alətinin köməyi ilə parenxima əzilir.
CUSA
Parenxim disseksiyası sağ öd yolları yatağına çatdıqda yataq sağ arter və portal vena ilə bərabər dönülərək penrose rezin önə tərəfə keçilir. Bu manevr sağ qaraciyər elementlərini qorumaqla parenxim disseksiyasını bitirməyə imkan verir.
Penrose asqı parenximanın aşağı boş venadan aralanmasına şərait yaradır və bu da ikincinin disseksiya zamanı zədələnməsinə mane olur.
Parenxim disseksiyası bitdikdən sonra öd kisəsi axarı kanyulasiya edilir və əməliyyatdaxili xolangioqrafiya üçün hazırlanır.
Kəsik xəttini ayarlamaq üçün sağ öd yolları yatağına iri kliplər qoyulur. Xolangioqrafiyada bu kliplər haradan kəsməli olduğumuzu göstərəcək
Xolangioqrafiya üçün C-arm rentgen cihazından istifadə edilir.
Bu şəkildən kəsəciyimiz xətti təsvir edə bilərik
Sağ öd yolları kəsilir
Sağ arter kəsilir
Sağ porta Pott sıxıcıları ilə tutulur və kəsilir
Aksesuar qaraciyər venası və Sağ qaraciyər venası glover sıxıcıları ilə tutularaq kəsilir
Resipient tərəfə verilməzdən öncə orqan tərəzidə çəkilir
Damarların və öd yollarının güdülü növbə ilə tikilir
Daha bir əməliyyatı uğurla başa vurmuş donor komandası

Qida borusu xərcəngi əməliyyatı

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi cərrah, Cərrah Transplantoloq, əlaqə 0504063853

Dr. Kamran Bbeydullayev
Op. Dr. Kamran Beydullayev

Qida borusu xərcəngi Azərbaycan ərazisində çox rast gəlinən şişlərdən hesab edilir. Ona görə də bu xəstəliyin müalicəsi aktual hesab edilir. Əməliyyat qida borusu şişlərində yeganə radikal müalicə hesab edilə bilər. Qida borusunun şiş ilə kəsilib çıxarılması və mədənin döş qəfəsinə qaldırılaraq qida borusu ilə anastomoz qoyulması əməliyyatın əsas prinsipidir.

Qida borusu əməliyyatının həm döş qəfəsində olan, həm də qarında olan kəsiklə icra edilməsini ilk dəfə  1946 cı ildə İngiltərə Kral Cərrahlar Kollecində İvor Levis tərəfindən təklif edilmişdir. O zamanlar bu əməliyyat iki mərhələdə aparılırdı. Birinci qarın boşluğu açılırdı, mədə mobilizasiya edilirdi. İkinci mərhələ isə 15 gün sonra aparılırdı və döş boşluğu açılaraq qida borusu çıxarılırdı və anastomoz qoyulurdu. Sonralar bu əməliyyat bir etapda aparılmağa başlandı və hal hazırda qida borusu şişinə görə icra edilən ən populyar əməliyyatdır.

Qida borusu əməliyyatı
Qida borusu əməliyyatı cərrahiyyənin çətin əməliyyatlarından hesab edilsə də komanda güclü olduqda bu söhbət mövzusu deyil

İvor Leus əməliyyatı adətən qida borusunun aşağı hissəsində və mədə qida borusu birləşməsində yaranan bədxassəli şişlər üçün daha uyğundur. Karina səviyyəsindən yuxarıda yerləşən şişlər üçün isə adətən Mc Keovn əməliyyatı təklif edilir.

Mədənin döş qəfəsinə qaldırılması zamanı mədəni qidalandıracaq sağ qastroepiploik arteriya

İvor Levis əməliyyatının üstünlüyü ondan ibarətdir ki, bu əməliyyat zamanı qida borusunu bütün əməliyyat sahəsi boyu sərbəst görə bilirsən, iki sahədə ( döş qəfəsi və qarın boşluğu) limfadisseksiya etmək mümkündür, anastomoz qaçağı daha az ehtimallıdır və qayıdan qırtlaq siniri zədələnməsi daha az rast gəlinir. Çatışmayan cəhəti döş qəfəsindəki yaranın kəskin ağrılı olması, ağciyər tərəfdən ağırlaşmaların yaranması ehtimalı, anastomoz qaçağı zamanı yüksək toksikliyin olmasıdır.

Qarın boşluğundakı əməliyyat zamanı piloroplastika

İvor Levis əməliyyatının ümumi prinsipləri eyni olsa də bəzi xüsusiyyətləri cərrahdan cərraha dəyişir. Məsələn mədənin 12 barmaq bağırsağa drenajını yüngülləşdirmək üçün aparılan əməliyyatlar piloroplastika, pilorusun miotomiyası, botulin toksininin vurulması ola bilər, və yaxud pilorusun drenajı üçün heç bir əməliyyat aparılmaya bilər. Eləcə də qidalandırıcı yeyunostomiyanın qoyulması bəzi cərrahlar üçün rutin icra edilir, digərləri isə yalnız ehtiyac olduqda icra edirlər. Anastomozun qoyulması da bəzi cərrahlar tərəfindən əl ilə, digərləri tərəfindən isə sirkulyar stapler ilə aparılır. Biz adətən ehtiyac olmadıqca yeyunostomiya qoymuruq və drenaj üçün piloroplastika icra edirik. Anastomoz isə sirkulyar stapler ilə qoyulur.

D2 limfodisseksiya
D2 səviyyədə limfa düyünlərinin disseksiyası

Əməliyyatdan sonra isə bu xəstələrdə diqqət yetiriləsi əsas məqamlar ağciyər ağırlaşmalarının qarşısını almaq, ağrıları kontrol etmək, xəstənin qidalanmasına nəzarət etməkdir.

Bunlar da maraqlı ola bilər.

Dalağın exinokokk xəstəliyi

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi cərrah, Cərrah Transplantoloq, əlaqə 0504063853

dalağın exinokokk xəstəliyi
Dalaq exinokokku

Heyvandarlıqla məşğul olunan rayonlarda exinokok xəstəliyi geniş yayılmış olur. Exinokokk sisti üçün xarakterik olan orqanlar adətən qaraciyərdir. Bundan başqa exinokokk sistinə ağciyərdə, böyrəkdə, sümük və beyində rast gəlmək olur. Dalaq exinokokk sistinin nisbətən daha az rast gəlinən nahiyəsidir. Qaraın boşluğunda olan exinokokk sistərinin ancaq 4%-i dalaqda olur. Bəzi tədqiqatlarda dalaq exinokok sistinin rast gəlinməsinə görə 3 cü yerdədir.

Dalağın exinokokk sistinin KT görüntüsü

Dalaqda yerləşən exinokokk sistləri adətən əlamətsiz keçir. Adətən xəstələr digər səbəblərdən müayinə olunduqları zaman aşkar edilir. USM və KT müayinələrinin geniş yayılması onların daha tez tez tapılmasına səbəb olur. Vaxtında aşkar edilmədikdə dalağın exinokokk sisti böyük ölçülərə qədər gəlib çıxa bilər. Böyük ölçülərdə dalaq exinokokku adətən sağ qabırğaltı nahiyədə ağrılarla müşahidə edilir. Dalaq exinokokunun digər əlamətləri onun böyrək arteriyasını sıxması ilə bağlı hipertoniyaya səbəb olması və yaxud sistin digər orqanlara açılması və ya çırılaraq qarın boşluğuna tökülməsi ilə əlaqədar ola bilər. Dalaq exinokokunun radioloji görüntüsü adətən xarakterik olur, lakin bəzən onu digər dalaq sistləri ilə differensiasiya etmək lazım gəlir ( dalaq psevdosisti, epidermoid sist, dalağın bədxassəli törəməsi, dalaq absesi, dalağın hematoması və s.).

lapatoskopik əməliyyatda dalaq exinokokk sistinin görünüşü

Qaraciyər exinokokk sistindən fərqli olaraq dalaq sistləri zamanı xəstələrə konservativ müalicə seçimi və ya müşahidə seçimi çox az hallarda təklif edilir. Çünki dalaq sistlərinin travmatik cırılma riski çox yüksəkdir. Bu səbəbdən də dalağın exinokokk sistləri zamanı əməliyyat göstərişdir. Bu  zaman hissəvi və ya tam splenektomiya əməliyyatı icra edilir. Dalaq exinokokk sistlərini də qaraciyərdə olduğu kimi punksiya edib boşaltmaq olar. Lakin dalaqda asanlıqla çıxartmaq mümkün olduğu üçün ideal exinokokkektomiyaya (sistin tam çıxarılmasına) daha çox üstünlük verilir. Bəzən sist çox böyük olduqda splenektomiyadan əvvəl sistin drenaj olunmasına ehtiyac olur. Əməliyyatdan əvvəl və sonra xəstələrə albendazol verilməsinin faydası olur.

Mərkəzimizdə dalağın exinokokk sistinə görə bütün əməliyyatlar aparılır. Dalağın tam çıxarılması və ya hissəvi rezeksiyasının açıq və laparoskopik üsulla əməliyyat olunması üçün mərkəzimizə müraciət edə bilərsiniz.

Bunlar da maraqlı ola bilər.

Qaraciyər sistlərinin bədxassəli olma ehtimalı

Exinokokk xəstəliyinə necə yoluxulur

Sağ tərəfli laparoskopik adrenalektomiya

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi cərrah, Cərrah Transplantoloq, əlaqə 0504063853

Dr. Kamran Beydullayev

İcra etdiyimiz əməliyyatların videoları

Sağ tərəflilaparoskopik adrenalektomiya zamanı adətən 4 portdan istifadə edilir. Göbəkdən2 sm yuxarıda və düz əzələ yatağının lateral kənarına yaxın 10mm lik kameraportunu giririk. Pnevmoperitoneum yaradıldıqdan sonra kamera daxil edilir vədigər portlar kameranın müşahidəsi ilə daxil edilir. 5mm lik port orta xətdəksifosternumdan 1sm aşağıdan daxil edilir. Bu port bir qədər sol tərəfdən dədaxil edilə bilər ki, işçi portla kəsişməsin. Daxil edilən bu portdanlaparoskopik qaraciyər retraktorları daxil edilir. Bu retraktorlar qaraciyəriqaldırmaq üçün istifadə edilir. Bu ekartryorların qaz ayağı şəklində olan 1 və0.5 sm lik növləri var.

Sağ tərəfli laparoskopik adrenalektomiyada xəstənin əməliyyat stolundakı vəziyyəti

Bundan başqa 0.5 sm lik qatlanaraq üçbucaq şəkli alanqaraciyər retraktorları da mövcuddur. Xüsusi hazırlanmış qaraciyərretraktorları olmadıqda isə adi tutucu aləti bu portdan daxil etməklə qaraciyərinaltından keçirib qarının lateral yan divarının peritonunu və ya diafraqmanıtutmaqla qaraciyəri qaldırmaq olur. Əsas işçi port ksifosternumdan 5-6 smaşağıda düz əzələ yatağının medial kənaırına yaxın yerləşdirilir. Kamera vəretraktor portlarının arasında yerləşdirilən bu portun ölçüsü istəyinizdənasılı olaraq 0.5 və ya 1.2 sm ola bilər. Əgər çıxaraçağınız böyrəküstü vəzinibu portun yerindən çıxarmaq nəzərdə tutursunuzsa və yaxud böyrəküstü vəzivenanı staplerlə tikmək istəyirsinizsə bu port  12 mm lik port olmalıdıdr. Hem-o-lock və metalkliplər üçün də port böyük olmalıdır. Ona görə də bu portu adətən 12 mm likseçirirk. 4 cü port qrasper (tutucu instrument) üçün nəzərdə tutulur vəqabırğaaltı nahiyədə ön qoltuqaltı xəttə yaxın yerləşdirilir.

Sağ tərəfli laparoskopik adrenalektomiya zamanı portların yerləşdirilməsi

İlk olaraq üçbucaq bağ və tac bağın aşağı shifəsi kəsilir və beləliklə qaraciyərinçılpaq sahəsi  (bare area) qarındivarından qismən uzaqlaşdırılır. Bu proses qaraciyərin aşağı səthində aşağıboş venadan laterala doğru periton səhifəsinin kəsilməsindən ibarətdir. Sağadrenalektomiya zamanı soldan fərqli olaraq kolonun mobilizasiyasına çox daehtiyac olmur. Lakin aşağı boş venanın üzərindəki periton kəsilir və iş aşağıdoğru aparılaraq on iki barmaq bağırsağın əməliyyat sahəsindən bir qədəruzaqlaşdırılmasına çalışılır. Peritonun aşağıya doğru kəsilməsi böyrəkvenasının yuxarı kənarına qədər aparılır. Qaraciyər altında periton kəsildikdənsonra böyrəküstü vəzi adətən görünür. Peritonun və digər toxumaların kəsilməsiliqaşur, ultrasəs kəsicisi və ya qarmaqla (hook) aparıla bilər. Bu nahiyələrçox da damarlı olmadığından internetdə çoxsaylı videolarda bu qarmaq vasitəsiilə həyata keçirilir. Həm də port yaxın olduqda liqaşurun istiqaməti peritonüçün uyğun olmaya bilər, amma qarmaq üçün bu rahat olur. Qarmaq həm də çoxkiçik olduğu üçün incə disseksiyaya da imkan verir. Lakin böyük damarlarınyananda iti bir alətlə işləmək o qədər də təhlükəsiz sayılmaz. Bəzən iri şişlərdəperiton damarlı olur və qarmaq bu damarları yandırmaq üçün çox da yetərliolmur. Biz burada ümumilikdə liqaşur istifadə edirik. 0.5 sm lik liqaşurunMeriland adlanan opsiyası həm incə olur, zirvəsinin əyri olması manipulyasiyayaimkan verir və etibarlılığı təmin edir. Liqaşurun köməkliyi ilə böyrəküstü vəziqaraciyərdən və aşağı böş venadan uzaqlaşdırılır. Bu zaman böyrəküstü vəzinvenası görsənir. Bu vena vəzin patalogiyasından asılı olaraq müxtəlif endə vəuzunluqda ola bilər. Venin disseksiyası çox ehtiyatlı aparılmalıdır, təkcəbunun birbaşa aşağı boş venaya açılması bu ehtiyatlılığa yetərincə səbəbdir .İri venalara stapler qoymaq olar. Daha kiçik olanlara hemolock klipler və yaadi metal kliplər qoyaraq kəsmək olar. Bu venin kəsilməsi bu əməliyyatın əsasnöqtəsi sayılır. Vena kəsildikdən sonra vəz aşağı boş venadan uzaqlaşır. Bundansonra vəzin aşağı və aşağı medial hissəsinin disseksiyası aparılır. Buradaçalışıb böyrək venasına və bu venadan bir qədər geridə və yuxarıda olan böyrəkarteriyasına zərər verməməyə çalışmaq lazımdır. Bu nahiyənin disseksiyasızamanı aşağı böyrəküstü vəzi arteriyasına rast gəlinir. Arteriya kliplənibliqaşurla yandırıla bilər. Bundan sonra əməliyyat düzxətlidir, vəz böyrəkdənayrılaraq çıxarılır. Preparat çox böyük olduqda aşağıda Pfanşteyn kəsiyi iləçıxarıla bilər, kiçik olduqda isə portların birinin yerindən çıxarıla bilər. Buzaman orqan çıxarıcı qablardan istifadə etmək lazımdır.   

Sağ tərəfli laparoskopik adrenalektomiya ilə çıxarılmış böyrəküstü vəzi

Bunlar da maraqlı ola bilər

  1. Böyrəküstü vəzi xəstəlikləri haqqında qısa
  2. Böyrəküstü vəz törəməsi nə qədər qorxuludur?

Kəskin qaraciyər çatışmazlığının müalicəsi

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi və Transplant Cərrah, əlaqə nömrəsi 0504063853

Op. Dr. Kamran Beydullayev
Dr. Kamran Beydullayev

Kəskin qaraciyər çatışmazlığı qısa müddət ərzində ( bir neçə gün və ya həftə) qaraciyərin funksiyalarının kəskin pozulmasına deyilir. Qaraciyərin sintetik və detoksikasiya funksiyalarının pozulması sarılıq, ensefalopatiya, koaqulopatiya və multiorqan çatışmazlığına gətirib çıxarır. Kəskin qaraciyər çatışmazlığı olan xəstələrdə ölüm 40-50% təşkil edir. Ölümə səbəb adətən beyin ödemi və ya multiorqan çatışmazlığı olur.
Kəskiin qaraciyər çatışmazlığı zamanı müalicənin 3 əsas istiqaməti vardır: ümumi dəstəkverici terapiya, xəstəliyi yaradan səbəbin müalicə edilməsi və qaraciyər transplantasiyasına uyğun xəstələrin erkən aşkar edilməsi. Müalicə prosesi zamanı koma vəziyyətinə nəzarətə, maye balansının uyğunluluğuna, infeksiya kontrolunun ciddiliyinə və hemodinamik parametrlərin stabilliyinə yaxından diqqət yetirmək lazımdır. Koaqulyasiya profili, qanın ümumi analizi, qan qazları və metabolik göstəricilər davamlı monitor olunmalıdır. Sistem perfuziyasını və damardaxili mayeni normal saxlamaq mümkün olduqda multiorqan çatışmazlığın maye köçürülməsinə baxmayaraq təzyiqi aşağı olan xəstələrə vazopressor dərmanlarla kömək etmək olar. 3-cü v 4-cü dərərcədə koma vəziyyətində olan xəstələr intubasiya olunmalıdır. Kəskin qaraciyər çatışmazlığı olan xəstələrdə immunitet kəskin aşağı olur və onlar infeksiyaya qarşı həssas olurlar. Bu səbəbdən də yüksək səviyyədə infeksiya nəzarəti olmalıdır. Qan, bəlğəm, sidik təkrar təkrar əkilməyə göndərilməlidir və geniş tərkibli antibiotiklər təyin edilməlidir. Koaqulopatiyaya qarşı plazma və koaqulyasiya fakotrları qanaxma olmadıqca və ya hansısa invaziv prosedura planlaşdırılmırsa adətən təyin edilmir.
Xəstəliyin səbəbindən asılı olaraq spesifik müalicə effektli ola bilər və mümkün qədər erkən başlanmalıdır. Xəstəliyin inkişafı da diqqətlə izlənilməlidir ki, qaraciyər transplantasiyasının zamanı gecikdirilməsin. Paraçetamol zəhərlənmələri zamanı N asetil sistein maddəsinin təyini qaraciyərin zədələnməsini azalda bilər. Son tədqiqatlar digər səbəbli kəskin qaraciyər çatışmazlıqlarında da N asetil sisteinin köməyi olduğunu göstərir. Autoimmun səbəbli kəskin qaraciyər çatışmazlıqlarında kortikosteroidlərin təyin edilməsi fayda verir. Hepatit B xəstələrdə antiviral dərmanların faydalı olduğu göstərilir. Amanit Phalloides göbələyi ilə zəhərlənmə zamanı aktiv kömürün təyin olunması qana sorulan zəhərin azalmasına səbəb olur. Hamiləliklə bağlı kəskin qaraciyər çatışmazlığında hamiləlik dayandırmalıdır.

Bunlar da maraqlı ola bilər

 

Sirroz xəstəliyinin müalicəsi

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi və Transplant Cərrah, əlaqə nömrəsi 0504063853

Kamran Beydullayev
Op. Dr. kamran Beydullayev

Sirroz xəstəliyinin müalicəsi dedikdə onun əlamətlərinin aradan qaldırılması üçün və ağırlaşmalarının qarşısının alınması üçün görülən tədbirlər nəzərdə tutulur. Məqsəd sirrozun getdikcə daha da pisləşməsi prosesinin sürətini azaltmaqdır. Sirroz xəstəliyi isə müalicə edilib sağaldıla bilən xəstəlik deyil. Sirrotik qaraciyərdən xilas olmanın yeganə yolu qaraciyər transplantasiyasıdır.
Aşağıdakı tədbirlər sirrozun səbəbini aradan qaldıra bilər, onun pisləşməsi zürətini zəiflədə bilər və ağırlaşmalarını profilaktika edə bilər.
Həyat tərzi
1. Sirrozlu xəstələr alkohol qəbulundan tam imtina etməlidirlər.
2. Əgər çəki artıqlığı varsa mümkün qədər çəki itirmək lazımdır.
3. Mütəmadi fiziki hərəkətlər etmək lazımdır ki, əzələ kütləsinin azalmasına yol verilməsin.
4. Yüksək səviyyədə gigiyena qaydalarına əməl etmək lazımdır.
5. Bəzi hepatit viruslarına və periodik qrip viruslarına qarşı peyvənd edilməsinə ehtiyac ola bilər.
6. Lazımsız dərmanların istifadəsindən qaçmaq lazımdır.

Qaraciyər sirrozu
Assitin səbəbləri

Diet dəyişiklikləri
Balanslı qidalanma faydalıdır. Sirrozlu xəstələrə lazım olan bürün qida məhsullarını almalıdırlar. Zəifləmiş qidalanma sirroz xəstələrində tez tez rast gəlinən haldır.
Qidada yemək duzlarının miqdarının azaldılması ödemin əmələ gəlməsinin və orqanizmdə artıq maye toplanmasının qarşısını alır.
Qidada əlavə protein olması məsləhətdir. Sirrotik qaraciyrin qlikogen ehtiyatı azalır. Bu o deməkdir ki, qida qəbul olunduqdan bir müddət sonra qanda energi üçün istifadə edilməsi gərəkən maddələr olmur. Bu səbəbdən də orqanizm əzələ toxumasından istifadə edir ki, bu da əzələ kütləsinin azalmasına səbəb olur. Ona görə də qida ilə əlavə protein qəbul etməyə ehtiyac duyulur.
Qida qəbulunun sayını artırıb miqdarını azaltmaq daha faydalıdır.

Assitin səbəbləri

Dərmanlar.
Xəstəlik törədən səbəbə qarşı dərman preparatlarından istifadə edilə bilər. Hepatit viruslarının müalicəsi effektli ola bilər.
Xəstəliyin əlamətlərin aradan qaldırmaq üçün istifadə edilən dərmanlara sidik qovucular, venoz sistemdə təzyiqi azaldan dərmanlar, qaşınmanın qarşısını alan kremlər aiddir.
Ağırlaşmaların qarşısını alan tədbirlər görülə bilər. Bunlara sirrotik xəstələrdə qanaxma riski yaradan varikoz genişlənmiş qida borusu venalarının endoskopik yolla bağlanması aiddir. Varikoz venalara band atılması müəyyən müddət üçün qanaxmanın qarşısını alır.
Ətraflarda ödem və qarında assit toplanması zamanı az duzlu yeməklər, sidik qovucular kömək edə bilər. Bəzi hallarda isə mayenin boşaldılmasına ehtiyac ola bilər.
Sirrozu olan xəstələrin bəzilərində beyinin funksiyasının pozulması baş verə bilir. Bu hal ensefalopatiya adlanır. Hepatik ensefalopatiyanın qarşısını alan əsas dərman laktulozadır.
Qanın laxtalanma sisteminin pozulması sirroz xəstələri üçün xarakterikdir. Bu zaman K vitamininin qəbulu və ya xəstəyə plazma köçürülməsi faydalı ola bilər.
Qaraciyər transplantasiyası sirrozun yeganə radikal müalicəsidir.

Bunlar da maraqlı ola bilər

Hepatit C haqqında sual cavab

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi və Transplant Cərrah, əlaqə nömrəsi 0504063853

Kamran Beydullayev
Dr. Kamran Beydullayev

Hepatit C xəstəliyi nədir?
Hepatit C xəstəliyi hepatotrop virus olan hepatit C virusu tərəfindən törədilən qaraciyərin iltihabi xəstəliyidir.
Hepatit A, hepatit B və hepatit C arasında fərq nədir?
Bunların hər bir qaraciyərdə infeksion xəstəlik yarada bilən müxtəlif viruslardır. Onların eyni əlamətlər yarada bilsə də onların yoluxma yolları və qaraciyərə təsiri müxtəlifdir.
Hepatit C nə qədər davam edir?
Hepatit C xəstəliyi 1 neçə ay davam edən yüngül xəstəlik kimi də, həyat boyu davam edən və ciddi fəsadları olan xəstəlik kimi də təzahür edə bilər. Hepatit C adətən kəskin ( təzə başlamış xəstəlik) və xroniki (həyat boyu davam edən) ola bilrir.
Kəskin hepatit C virusla kontaktda olduqdan sonra 6 ay müddətində əmələ gəlir. Kəskin hepatit C qısa müddətli xəstəlik də ola bilər, lakin əksər insanlar üçün bu xroniki xəstəliyə keçir.
Xroniki hepatit C xəstəliyi həyat boyu davam edir. Müalicə edilmədikdə qaraciyər sirrozu, qaraciyər xərcəngi yarada bilər.
Kəskin hepatit C nin xroniki hepatit C yə keçmək şansı nə qədərdir?
Hepatit C yə yoluxmuş insanların 75-85 % də xroniki hepatit C xəstəliyi yaranacaqdır.
Orqanizmin hepatit C virusunu özündən təmizləmək şansı varmı?
Bəli. 15-25% xəstələr heç bir müalicə olmadan hepatit C virusundan azad ola bilirlər.
Azərbaycanda hepatit C nə qədər çox yayılıb?
Dəqiq informasiya yoxdur. Hesab edilir ki, bu rəqəm əhalinin 2-7 %-i arasındadır.
Hepatit C necə yayılır?
Hepatit C ilə yoluxmuş xəstənin qanı hələ infeksiyalaşmamış adamın bədəninə daxil olduqda yoluxma baş verir. Hal hazırda ən çox yoluxma dərman yeridilən zaman eyni iynənin və avadanlığın ürtaq istifadəsi səbəbindən baş verir. 1992-ci ildən əvvəl qanda hələ bu virus təyin edilə bilmədiyindən onun yoluxması qan köçürülməsi və orqan transplantasiyası zamanı da baş verirdi. Aşağıdakı hallarda yoluxma baş verə bilər:
• Eyni iynəni, şprisi bölüşən zaman
• Tibb işçilərinə infeksiyalı iynənin batması nəticəsində
• Hepatit C li xəstəliyi olan anadan doğulan zaman uşaq
• Diş şotkası və ülgüclərin ortaq istifadəsi zamanı
• Cinsi əlaqə zamanı
• Piersing qoyulan zamanı və ya tatoo doyülən zamanı
Göstərilən son 3 səbəb az ehtimallıdır. Hepatit C xəstəliyi yemək qablarının bölüşməsi ilə, süd əmizdirməklə, qucaqlaşmaqla, öpüşməklə, özkürəklə və asqırmaqla keçmir. Bu həm də qida və su ilə yayılmır.
Əgər bir kəs hepatit C xəstəliyi keçirib və sağalıbsa onun yenə də hepatit C xəstəliyinə yoluxmaq ehtimalı varmı?
Bəli. Hepatit B dən fərqli olaraq hepatit C dən xilas olmuş şəxs ikinci dəfə də bu virusa yoluxa bilər.
Hepatit C virusu cinsi əlaqə ilə yayıla bilirmi?
Bəli. Lakin onun cinsi əlaqə ilə yayılmaq riskinin çox aşağı olması müəyyən edilib.
Hepatit C xəstəliyinin məişətdə bir evdə yaşayan adamlar arasında yayılması mümkündürmü?
Bəli, amma bu çox da tez tez baş vermir. Adətən o zaman baş verir ki, kimsə xəstənin qanı ilə birbaşa təmasda olsun.
Hamilə qadının doğuş zamanı xəstəliyi uşağa keçirməsi riski nə qədərdir?
100 hepatit C xəstəsi olan hamilə qadından doğuş zamanı yalnız 6 uşaq hepatit C xəstəliyinə yoluxur.
Hepatit C xəstəliyi nə qədər ciddidir və fəsadların yaranması ehtimalı nə qədərdir?
Hepatit C xəstəliyinə yoluxanların 75-85 % də xroniki qaraciyər xəstəliyi əmələ gəlir.
Xroniki hepatit C xəstəliyi olanların 20 il ərzində təqribən 20% də sirroz inkişaf edə bilir.
Hepatit C yə bağlı Sirrozu olan 100 xəstənin hər il 3-6 nəfərində qaraciyər çatışmazlığı və 1-5 nəfərində ilə qaraciyər xərcəngi inkişaf edir.
Hepatit C ilə xəstə olan ana uşağa süd vermədən çəkinməlidirmi?
Hal hazırda hesab edilir ki, xeyr. Bu yalnız o halda edilir ki, döş giləsində açıq yara var və ya qanlı ifrazat var.
Hepatit C virusu ilə kontaktda olandan neçə müddət sonra yoluxma baş verdiyini bilmək olar?
Virusla yoluxduqdan təqribən 4-10 həftə sonra qanda anticisimlər əmələ gəlir. 95% adamda yoluxmadan yalnız 6 ay sonra bunu analizlərlə təyin etmək olur. PCR müayinəsi ilə yoluxmadan 2-3 həftə sonra bunu bilmək olar.
Xroniki hepatit C necə müalicə olunur?
Bütün hepatit Cxəstələrinin müalicəyə ehtiyacı yoxdur. Kimin müalicəyə ehtiyacı olmasını müalicə həkimi uyğun müayinələrdən sonra təyin edir. Hal hazırki müalicə adətən 3 ay müddətinə təyin edilir və 90% effektlidir.

Bunlar da maraqlı ola bilər