İmmunosupressor dərmanların tarixçəsi

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi və Transplant Cərrah, Əlaqə nömrəsi 0504063853

Dr. Kamran Beydullayev

İmmunosupressiv dərmanların əhəmiyyətini başa düşmək üçün onların inkişaf tarixçəsinə nəzər salmaq lazımdır. İmmunosupressiya olmadan transplantasiya mümkün olmamışdır. 1950 ci ilə qədər  sadəcə transplantasiya edilməyə cəhdlər edilmişdir. Bunlarda da yalnız müvəffəqiyyətli nəticə əkiz qardaşlar arasında olan böyrək transplantasiyası olmuşdur. Genetik eynilik bu cütlükdə immunosupressiyaya ehtiyac olmadan transplantasiya etməyə imkan vermişdir. İmmunosupressiya anlayışı ( Orqanizmin immun sistemini dərmanların və digər vasitələrin köməyi ilə zəiflətmək) 1950 illərdən sonra əmələ gəlmişdir.  Buna qədər immunosupressiya kimi bədənin başdan ayağa şüalanmasından istifadə edilirdi. İlk olaraq böyrək transplantasiya əməliyyatında Azotiopirine istifadə edilmişdir. Bu 1960-cı illərə təsadüf edir. Çox tezliklə azotioprinə prednizolon da qoşuldu. 1970 ci ildə isə poliklonal anticisim adlanan dərmanlar icad edildilər. Bunlara Antitimosit qlobulin (ATQ) və antilimfosit qlobulin (ALQ) dərmanları aiddirlər. Azotioprin və prednizolon dərmanları əsas immunusupressiv agentlər kimi, ATQ və ALQ isə giriş immunosupressoru və ya steroidə davamlı recekt ( dəf olma) prosesində istifadə edilirdi. Göstərilən bu regimlə böyrək transplantasiyası zamanı  qreftin ( köçürülən böyrək) 1 illik sağ qalma göstəricisi 50% in üstünə çıxmışdır. Bu müddətdə xəstənin ölmə göstəricisi isə 10-20% olmuşdur.

Böyrək köçürülməsi

1980 ci illərdə isə siklosporin (cyclosporine) dərmanı icad edildi. Bu kəşf transplantasiya sahəsində güclü bir təkanla irəliləyişə səbəb oldu. Siklosporin (Cyclosporine) qəbulu başlanandan sonra transplant xəstələrin nəticələrində dramatik dəyişikliklər əmələ gəldi. Cyclosporine ilə birlikdə xəstəyə azotioprin və prednizolon da verilirdi. Bu üçlü terapiya adlanırdı. 1985 ci ildə monoklonal anticisimlər də sintez edilməyə başladı. OKT 3 ilklərdən idi. Bu dərman da steroidə davamlı dəf olma ( rejection)zamanı istifadə edilirdi. Bəzi mərkəzlər isə giriş immunosupressiya kimi istifadə etməyə başladı. Müəyyən tibbi biliklərin artması və cərrahi texnikanın da köməyi ilə bu rejim böyrək transplantasiyası zamanı qreftin sağqalma göstəricisini 90%-in üstünə çıxardı.

Siklosporinin böyrəyə toksiki təsiri aşkar edildi. Dərmanların sayı az olduğundan müxtəlif vəziyyətlərdə manevr etmək imkanları da az idi. Bütün mərkəzlərin protokolları demək olar ki, eyni idi. Bundan sonra daha iki kəşf hadisələrə təsir edə bildi.  Siklosporinin alternativ olaraq takrolimus dərmanı icad edildi. Daha sonra Mycophenolate Mofetil  ( MMF) dərmanı sintez edildi. Bunun azothioprindən daha effektli və az toksik olduğu müəyyənləşdi. Bunun tətbiqindən sonra kəskin rədd etmə halları daha az rast gəlindi. Azotioprin əvəzinə MMF sonralar siklosporinlə, daha sonra isə takrolimusla effektli şəkildə istifadə edilməyə başladı.

Monoklonal antitellər istiqamətində də inkişaf oldu. Basiliximab və Daclizumab adlı iki monoklonal anticisimlər sintez edildi. Bunlardan başqa Sirolimus adlı daha fərqli bir immunosupressor təsdiqləndi ki, hal hazırda bu kliniki eksperiment keçmək üzrədir.

Müxtəlif immunosupressor dərmanların istifadə üçün təsdiqlənməsi immunosupressor rejimlərin daha optimal olmasına gətirib çıxardı və onların yan təsirlərini azaltdı.

Bunlar da maraqlı ola bilər

 

Böyrək transplantasiyasının qısa tarixi

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS ingiltərə, Ümumi və Transplant Cərrah, 0504063853

Böyrək transplantasiyası donor böyrəyinin son dönəm böyrək xəstəliyi olan adama transplantasiya olunmasına, yəni köçürülməsinə deyilir. Bu beyin ölümü olan insanlardan alınan orqan ilə (kadavra orqanı) və ya canlı insandan alınan orqan hesabına olan transplantasiya kimi iki qrupa təsnifatlana bilər.

20 – ci əsrin əvvəllərində xəstələnmiş insan orqanlarının dəyişilməsinin mümkün ola biləcəyi haqqında müxtəlif ideyalar yaranırdı. 1907 ci ildə Simon Fleksner insan böyrəyini köçürməyin mümkünlüyünün real olduğunu söyləmişdi.

1933 cü ildə Yuri Xerson ilk dəfə 6 saat əvvəl ölmüş xəstənin böyrəyini böyrək çatışmazlığı olan xəstənin bud nahiyəsinə transplantasiya etməyə cəhd etmişdi. Xəstə iki gündən sonra öldü. Donor və resipient arasında həm də qan qrupu uyğunsuzluğu vardı.

1950-ci ilin iyun ayında ilk uğurlu böyrək transplantasiyası əməliyyatı icra edilib. Bunu doktor Richard Lawler  44 yaşlı polisistik böyrək xəstəliyi olan qadına böyrək köçürməklə həyata keçirmişdir. 10 aydan sonra xəstədə orqanın rədd olması  (reject) baş vermişdi. O zaman immunosupressor dərmanlar hələ yox idi.

Canlıdan canlıya ilk böyrək transplantasiyası isə 1952-ci ildə Parisdə Jean Humburger tərəfindən həyata keçirilmişdir. Böyrək 3 həftə normal fəaliyyət göstərəndən sonra dayanmışdı. 1954 –cü ildə isə Joseph Murray, Hartwell Harrison, Jon Merrill tərəfindən immune problemlərin qarşısını almaq üçün ekiz uşaqların birindən digərinə böyrək transplantasiya etdilər. Dr. Murray bu istiqamətdə işlərinə görə 1990 cı ildə Nobel mükafatına da layiq görüldü.

1964 –cü ildə köçürülmüş orqanın orqanizm tərəfindən rəd ediməsinin qarşısını alan dərmanlar çıxana qədər kadavradan orqan köçürülməsi müntəzəm edilmirdi. Ümumiyyətlə böyrək transplantasiya üçün ən uyğun orqan idi. Ona görə ki, toxuma tiplənməsi asan, əməliyyatın texniki tərəfləri çox da çətin olmayan idi, canlı donor asanlıqla tapılırdı, və uğursuz olan halda isə dializ əvəzedici işi görə bilirdi.

Bu dövrdə transplantasiyanın qarşısında duran əsas məsələ orqanizmin immun sistemi idi. Bu immun sistem köçürülən orqanı yad, özününkü olmayan qəbul edirdi və orqanizmdən kənarlaşdırmağa çalışırdı. Bu kəskin və xroniki recekt olma prosesinə gətirib çıxarırdı.Ona görə də bu orqanları qorumaq üçün orqanizmin immun sistemini zəiflədən dərmanların qəbul edilməsi zəruri idi ki, bu da həmin orqanizmi infeksiya və şiş xəstəlikləri üçün riskli bir vəziyyətə gətirirdi. Bunlardan başqa bu dərmanların xeyli əlavə təsirləri var idi.

Ən çox işlənən immuno supressor dərmanlar prednizolon idi. Uzun müddət istifadə zamanı bu dərman şəkərli diabet, çəki artımı, osteoparoz, əzələ zəifliyi, hiperxolestrolemiya, gözdə katarakt əmələ gətirə bilər. Prednizalon da təklikdə yetərli deyildi, və digər steroid olmayan dərmanlara ehtiyac duyulurdu. Siklosporinlər kəşf ediləndən sonra ümumilikdə transplantasiyanın bütün sahələrində yeni bir dövr başladı.  Bu dərman 1980 ildə kəşf edildi, və transplantasiya üçün yeni era başlandı.

Bunlar da maraqlı ola bilər

363 canlı qaraciyər və böyrək donorlarıının nəticələri   http://virtualklinika365.com/?p=356

Canlı böyrək donorları üçün əməliyyata əks göstərişlər  http://virtualklinika365.com/?p=282