Bağırsaq xərcəngi genetik xəstəlikdirmi?

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi və Transplant Cərrah, 0504063853

Bağırsaq xərcənginin təqribən 5-10% -i genlə ötürülən mutasiyalar səbəbindən yaranır. Mutasiyalar valideyndən övladına ötürülən genetic dəyişikliyə deyilir.

Bu xəstəliklərdən ikisi daha çox tədqiq olunmuşdur. Bunlar FAP (familial adenomatous polyposis) ailəvi adenomatoz polipoz və HNPCC ( hereditary non polypos colon cancer) irsi ötürülən polipsiz kolon xərcəngidir. Bunlardan başqa digər AFAP (Attenuated familial adenomatouz polyposis) və MAP (MUTYH associated polyposis) kimi iris ötürülən bağırsaq xərcənginə səbəb olan genetic mutasiyalar da məlumdur.

Bəzi ailələrdə yoğun bağırsaq xərcənginin çox güclü tarixçəsi mövcuddur, amma hansı genin mutasiyasının buna səbəb olması aydınlaşdırla bilinmir. Həm də bu yoğun bağırsaq şişinin ailə tarixçələri təkcə baırsaq şişi törədən gen səbəbindən deyil, bu insanları bağırsaq xərcənginə həssas edə bilən gen səbəbindən də yaranması mümkündür.

İrsi ötürülən yoğun bağırsaq xərcəngləri bunlardır.

  1. FAP- ailəvi adenomatoz polipoz. Yoğun bağırsaqda yüzlərlə və minlərlə xərcəngönu poliplər müvcud olur.
  2. Linç sindromu-HNPCC. Bu halda bağırsaq şişi polipdən inkişaf etmir və bu xəstələrdə endometriumun, yumurtalığın, sidik yollarının, beynin, mədənin və mədəaltı vəzinin də xərcənginin olma ehtimalı yüksəkdir.
  3. MYH –lə bağlı polipoz. Bu zaman bağırsaqda FAP –ın yüngül formalarında rast gəlinə bilən qədər xərcəngönü poliplər rastlanır.

Bir sıra genetik testlər mövcuddur ki, pasientlərin yoğun bağırsaq xərcənginə yoluxmaq ehtimalının yüksəlməsini göstərsin. Bu mutasiyalara MLH1, MSH2, APC, MCH 6, PMS 2 və MUTYH aiddir. Bu testlər vasitəsi ilə xəstənin və ailə üzvlərinin bağırsaq xərcəngi risklərini müəyyən etmək olar.

Ümumilikdə söyləsək yaxın qohumlarda bağırsaq xərcənginin olması pasientin bağırsaq xərcəngi tutma ehtimalını yüksəldir, və bu fakt risk faktor sayılır. Amma yoğun bağırsaq şişlərinin 90 % nin heç bir irsiyyətlə əlaqəsi olmamasını bilmək lazımdır.

Bunlar da maraqlı ola bilər

Yoğun bağırsaq şişlərinin əlamətləri

Yoğun bağırsaq şişlərinin səbəbləri və risk faktorlar

Kron xəstəliyi

Qeyri spesifik xoralı kolit

Yoğun bağırsaq şişlərinin əlamətləri

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi və Transplant Cərrah, 0504063853

Yoğun bağırsaq şişinin əlamətləri ilə tanış olmadan öncə bilmək lazımdır ki, bu əlamətlər təkcə yoğun bağırsaq xərcənginə xarakterik deyil. Çoxlu xəstəliklər vardır ki, onlar da bu əlamətlərlə üzə çıxır. Bunlara qıcıqlanan bağırsaq sindromu, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri, babasil, bağırsaq infeksiyaları və sairə aiddir. Əksər hallarda bu əlamətlər olan adamda xərcəng xəstəliyi deyil, digər xəstəliklər olur. Bu əlamətlərin olması sadəcə ondan xəbər verir ki, siz öz doktorunuzla görüşməli və vəziyyətinizi aydınlaşdırmalısınız.

Yoğun bağırsaq xərcənginin ən çox rast gəlinən əlamətləri aşağıdakılardır.

  1. Bağırsaq vərdişlərinin dəyişməsi. Bu o deməkdir ki, xəstənin əvvəllər vərdiş elədiyi bağırsaq hərəkətləri dəyişməyə başlayır. Məsələn, qəbizliyə meyilli olan xəstədə ishal əmələ gəlir və ya tərsinə, gündə 1 dəfə böyük bayıra çıxan xəstə indi bunu 2-3 gündən bir edir, nəcis nazikləşir və sairə.
  2. Böyük bayıra çıxmaq istəyi. Xəstələrdə elə bir hissiyat olur ki, o böyük bayıra çıxmaq istəyir, amma defekasiyadan sonra bu hiss keçmir. Bu adətən solda, düz bağırsağa yaxın şişlərdə olur.
  3. Düz bağırsaq qanaxması. Bu bəzən xəstə stul ifrazı zamanı nəcisin üstündə qan olması ilə təzahür edir, bəzən də defekasiya olmadıqda belə anusdan qan axması ilə görsənir.
  4. Qarında sancışəkilli ağrılar. Şiş bağırsaq mənfəzini daraltdıqca bağırsaq möhdəviyyatının keçməsi çətinləşir, kompensator bağırsaq peristaltikaları qarında sancışəkilli ağrıların əmələ gəlməsinə səbəb olur. Adətən kolonun sağ tərəfində olan şişlər qanazlığı və qanaxma ilə manifestasiya edir, sol tərəfdəki şişlər isə bağırsaq keçməməzliyi əlamətləri ilə. Çünki, kolonun sağ tərəfi daha geniş mənfəzə malik olur, və burada mənfəzin daralmasına qədər digər əlamətlər üzə çıxır.
  5. Ümumi zəiflik və yorğunluq
  6. Çəkinin azalması. Şiş toxumasının ifraz etdiyi toksiki maddələr orqanizmdə maddələr mübadiləsini pozur, eyni zamanda iştahsızlıq yaradır ki, bu da bir neçə ay ərzində çəki itkisinə səbəb olur.

Bir daha təkrar etmək istəyirəm ki, bu əlamətlər digər xəstəliklərə də aiddir, və bu əlamətlər olan xəstələrin əksəriyyətində şiş olmur. Lakin bu əlamətlər olduqda mütləq həkiminizə müraciət edin. Yoğun bağırsaq şişlərinin müalicəsinin effektivliyi onların vaxtında diaqnoz qoyulmasından çox asılıdır. Əgər vaxtında diaqnoz qoyularsa xəstələrin 90% -i bu xəstəlikdən birdəfəlik xilas ola bilər.

Bunlar da maraqlı ola bilər

Yoğun bağırsaq şişlərinin səbəbləri və risk faktorlar

Kron xəstəliyi

Qeyri spesifik xoralı kolit

Bağırsaq şişinə görə əməliyyatdan video

 

 

 

Yoğun bağırsaq şişlərinin səbəbləri və risk faktorları

Op. Dr. Kamran Beydullayev, MRCS İngiltərə, Ümumi və Transplant Cərrah, 0504063853

Yoğun bağırsaq şişləri həm kişilərdə həm də qadınlarda geniş yayılmışdır. Bu xəstəlik xərcəng səbəbi ilə ölümlər arasında dünyada 3 cü yerdədir. Statistikada Amerika əhalisinin 5%-ə qədəri ömrünün hansısa mərhələsində bu xəstəliklə üzləşir. Bu xəstəliyə tutulanların da təqribən 30% elə bu səbəbdən də vəfat edir. Bu xəstəliyə tutulmanın risk faktorlarını bilməklə və vaxtı çatanda müntəzəm yoxlamalardan keçmənin əhəmiyyətini anlamaqla yuxarıda deyilən xoşagəlməz nəticələrdən qurtarmaq olar. Yoğun bağırsaq şişinin müalicəsinin nəticəsi onun aşkar edilmə vaxtından çox asılıdır. Əgər diaqnoz qoyulan anda şiş yayılıbsa o zaman xəstəlikdən birdəfəlik qurtarmaq şansları çox çox aşağı olur. Ümumilikdə 50 yaşdan etibarən insanların yoğun bağırsaq şişinə görə müntəzəm yoxlanması məsləhət görülür. Yoğun bağırsağın şişə görə skriin məqsədi ilə yoxlanması kolonskopla həyata keçirilir ki, bu müayinə metodunun da həssaslığı çox yüksəkdir. Bu o deməkdir ki, bu yolla yoğun bağırsaq şişi vaxtında aşkar edilir, və radikal müalicəyə yararlı olur. Bu yolla həm də şişönü vəziyyətləri aşkar etmək olar və vaxtında qarşısını almaq olar. Məsələn, bağırsaq poliplərinin aşkar edilməsi və elə endoskopla da çııxarılması buna aiddir.

Aşağıda sadalanan risk faktorları olan insanların bir qrupu 50 yaş deyil daha əvvəl bağırsaq şişinə görə yoxlanmalıdır. Ailədə bağırsaq şişi tarixçəsinin olması risk faktor olsa da nəzərə almaq lazımdır ki, yoğun bağırsaq xərçənginin əksəriyyəti əvvəllər ailəsində bağırsaq şişi olmayan insanlarda əmələ gəlir.

  1. Yaş– ən birinci risk faktorudur. Yoğun bağırsaq şişlərinin 81%-i yaşı 45 dən yuxarı olan insanlarda baş verir. Bunların da 65%-i 65-85 yaş arasında olan xəstələrdir.
  2. Alkoqol istifadəsi. Hal hazırda alkoqol kolorektal şişlər üçün major risk faktoru hesab edilir. Risk alkoqolun qəbulunu miqdarı ilə birbaşa xətti asılıdır. Hətta orta miqdarda alkoqol qəbulu insanı bu xəstəlik üçün risk altına qoyur.
  3. Şəkərli diabet. Bir neçə tədqiqat göstərmişdir ki, şəkərli diabetlə yoğun bağırsaq şişləri arasında əlaqə vardır. Şəkərli xəstələrin  digərlərindən 40% daha çox kolorektal şişlərə tutulmaq ehtimalı var. Başqa tədqiqatlar da bunun şəkərli xəstələrin qəbul etdiyi dietlə heç bir əlaqəsinin olmadığını göstərmişdir. Yəni şəkərli diabet sərbəst risk faktordur.
  4. Xüsuli ilə heyvan mənşəli yağlarla və xolestrolla zəngin qidaların yoğun bağırsaq şişləri ilə bağlılığı aşkarlanmışdır. Hesab olunur ki, yüksək yağlı qidalar bağırsaq hüceyrələrini kök hüceyrələrinə çevirə bilir ki, onlar da sonradan şiş hüceyrələrinə çevrilir. Fibrinlərlə, meyvə və tərəvəzlə zəngin olmayan qidalar da yüksəlmiş risklə bağlıdır.
  5. Etnik qruplar və irqlər. Etnosun da yoğun bağırsaq şişləri ilə bağlılığı sübut edilmişdir. Məsələn Amerikanın Afrikalı vətəndaşlarında bu xəstəlik digərlərindən 40% daha artıq rast gəlinir. Asiyalılarda isə bu müqayisədə bu xəstəlik daha az az olur.
  6. Ailə tarixçəsi. Əgər bir kəsin yaxın qohumu bağırsaq xərcəngi ilə xəstə olubsa, bu onun artıq bağırsaq xərcənginə tutulmaq riskinin digərlərindən daha artıq olması deməkdir. Əgər bu birinci dərəcəli qohumdursa bu risk iki dəfə və hətta 3 dəfə yüksəlir.
  7. Genetk faktor. Alimlər aşkar ediblər ki, hər 4 kolorektal şiş olan xəstənin birində genetik faktorun rolu var. Ən çox rast gəlinən irsi faktorlara ailəvi adenomatoz polipoz (FAP – familial adenomatouz poliposis)   xəstəliyini və İrsi polipoz olmayan bağırsaq xərcəngini  (HNPCC –hereditary non-polyposis colon canceer) göstərmək olar.
  8. İltihabi bağırsaq xəstəlikləri. Söhbət qeyri spesifik xoralı kolitdən və Kron xəstəliyindən gedir. Xəstələr nə qədər uzun müddət bu xəstəliklə xəstədirlərsə yoğun bağırsaq xərçənginin əmələ gəlmə riski bir o qədər yüksəkdir.
  9. Artıq çəki. Artıq çəki ilə bağırsaq şişi arasında əlaqə çox güclüdür. Artıq çəkili adamlar digərlərindən 30% artıq risk daşıyırlar.
  10. Xərcəngönü poliplər. Poliplər bağırsaq divarından mənfəzinə doğru inkişaf edən hüceyrə yığıntılarından ibarət bir törəmədir. Demək olar ki, bütün bağırsaq xərçəngləri normal hüceyrələrdən təşkil olunmuş adenomatoz pliplərdən inkişaf edir. Bu hüceyrələr sonralar dəyişərək bədxassəli olur və böyüməyə başlayır.
  11. Bu nəinki bağırsaqlar demək olar ki, bədəndə bütün orqan və sistemlərə təsir edir.

50 yaşına çatmış bütün insanlar yoğun bağırsaq şişlərinə görə müayinə olunmalıdır. Əgər sizdə bu şişlərin əmələgəlmə riskini artıran faktorlar varsa o zaman bağırsaq şişinə görə skriiningi daha erkən yaşda başlamaq üçün öz doktorunuza  müraciət edin.

Sizə həm də maraqlı ola bilər

Kron xəstəliyi

Qeyri Spesifik xoralı kolit